Sự cố phần mềm ở Sepang: khi cỗ máy lai gần như đứng im trên đường đua ướt

Trời mưa như trút ở Sepang. Sau một quãng hoãn dài vì mưa lớn, đoàn xe F1 lăn bánh cho vòng khởi động. Rồi bất ngờ, tốc độ của cả đoàn tụt xuống gần bằng không. Tay đua không hề chùn tay. Nguyên nhân đến từ phần mềm quản lý năng lượng. Những chiếc xe, cỗ máy lai phức tạp nhất trong lịch sử môn thể thao này, gần như dừng hẳn trên đường đua ướt.

Liên đoàn Ô tô Quốc tế (FIA) sau đó cam kết mở một cuộc điều tra toàn diện. Trọng tâm của cuộc điều tra nằm ở mã lệnh điều khiển năng lượng, chứ chẳng liên quan tới một quyết định nào của ban trọng tài. Một sự cố kỹ thuật như thế đặt ra câu hỏi lớn hơn: kỷ nguyên động cơ lai đã thực sự chín muồi chưa?

Chuyện gì đã xảy ra ở Sepang

Theo mô tả từ phía FIA, sự cố xảy ra trong vòng khởi động khi các xe đang chạy ở chế độ vận hành năng lượng dành cho đường ướt. Phần mềm đã kích hoạt một giới hạn năng lượng nằm ngoài dự kiến, khiến công suất bị cắt giảm đột ngột. Hệ quả là các xe giảm tốc nhanh đến mức gần như đứng yên. Giới kỹ thuật gọi đó là hiệu ứng concertina: một đoàn xe phanh rồi tăng tốc liên tục, dồn nén lại thành một khối gần như bất động.

Với một môn thể thao mà khoảng cách an toàn giữa các xe được tính bằng phần nghìn giây, việc cả đoàn gần như dừng lại trong điều kiện tầm nhìn hạn chế là một tình huống đáng lo. May mắn thay, không có va chạm nào được ghi nhận. Chặng đua sau đó vẫn diễn ra, và Max Verstappen là người về đích đầu tiên.

Điểm đáng chú ý nằm ở đây: kết quả chặng đua không bị ảnh hưởng. Nhưng cách nó suýt bị ảnh hưởng mới là điều đáng bàn.

Chẩn đoán của FIA: một tổ hợp chưa từng có

FIA cho biết sự cố bắt nguồn từ một tổ hợp điều kiện chưa từng xuất hiện đồng thời trước đây: vòng tua động cơ thấp, mặt đường có độ bám thấp do mưa, các thiết lập quản lý năng lượng dành riêng cho điều kiện ướt, và cấu hình phân đoạn đặc thù của trường đua Sepang. Bốn yếu tố này cộng lại tạo ra một điểm mù mà phần mềm chưa được lập trình để xử lý.

Nói cách khác, lỗi nằm ngoài tay lái và ngoài ga-ra. Nó nằm trong chính kiến trúc phần mềm điều khiển năng lượng của kỷ nguyên động cơ lai. Một lỗi hệ thống, chứ chẳng phải một sai sót cá nhân.

Biện pháp khắc phục cũng đến từ phía phần mềm. FIA đã phát hành một bản cập nhật, loại bỏ giới hạn năng lượng gây ra sự cố, và đẩy bản cập nhật này tới toàn bộ các đội trong khoảng thời gian hoãn vì mưa. Chỉ trong vài chục phút, một thay đổi phần mềm do cơ quan quản lý thực hiện đã tác động đồng thời tới mọi đối thủ trên đường đua.

Một kỷ nguyên còn đang định hình

Để hiểu vì sao một lỗi phần mềm lại có thể làm tê liệt cả một đoàn xe, cần nhìn vào bản chất của thế hệ động cơ lai. Khác với những cỗ máy đốt trong thuần túy trước đây, động cơ lai chia công suất thành hai nguồn: động cơ đốt trong và hệ thống điện. Việc phân bổ hai nguồn này trong từng giây của vòng đua do phần mềm quyết định.

Điều đó có nghĩa là một phần đáng kể hiệu năng của xe không còn nằm ở cơ khí, mà nằm ở mã lệnh. Và mã lệnh thì có thể chứa lỗi. Khi một hệ thống phức tạp như vậy bước vào mùa giải đầu tiên, các vấn đề thời kỳ đầu gần như là điều khó tránh.

Mùa giải năm nay được mô tả như một mùa đầu tiên đầy khó khăn của thế hệ xe và động cơ mới. Sự cố ở Sepang là biểu hiện rõ nhất của giai đoạn chuyển tiếp đó: một hệ thống chưa đạt độ chín, và những điểm yếu chỉ lộ ra khi vận hành thực tế.

Khi cơ quan quản lý vừa viết luật, vừa sửa lỗi

Đây là điểm mấu chốt ít được bàn tới. Trong mô hình quản trị của F1, FIA vừa là cơ quan viết luật kỹ thuật, vừa là bên chịu trách nhiệm về hệ thống phần mềm dùng chung, vừa là bên đưa ra bản sửa lỗi. Ba vai trò đó nằm trong cùng một tổ chức.

Điều này tạo ra một dạng rủi ro mà giới phân tích quản trị gọi là rủi ro tập trung đơn điểm. Khi một bên vừa đặt ra tiêu chuẩn, vừa tự kiểm tra việc tuân thủ tiêu chuẩn đó, và vừa là bên sửa sai khi tiêu chuẩn thất bại, ranh giới giữa giám sát và tự giám sát trở nên mờ nhạt.

Không có cáo buộc vi phạm nào được đưa ra. FIA không bị cho là đã phá vỡ luật của chính mình. Nhưng việc cơ quan này vừa chẩn đoán, vừa sửa lỗi, vừa công bố cam kết điều tra cho thấy một mô hình quản trị mà ở đó trách nhiệm giải trình phần nào nằm trong tay chính bên liên quan.

FIA cho biết cuộc điều tra sẽ được tiến hành cùng với các đội đua và các nhà sản xuất động cơ. Cách đặt vấn đề cùng với thay vì áp đặt lên cho thấy một mô hình quản trị chia sẻ, chứ không phải mệnh lệnh từ trên xuống.

Nguyên nhân gốc: một khoảng trống trong lịch thử nghiệm

Giám đốc phụ trách xe một chỗ ngồi của FIA, Nikolas Tombazis, đã nói thẳng về nguyên nhân gốc. Ông cho rằng nếu có thêm một chút thời gian thử nghiệm, rất có thể sự cố đã được phát hiện sớm hơn. Cụ thể, việc thiếu các buổi chạy thử trong điều kiện đường ướt trước mùa giải đã để lọt một lỗi vốn chỉ xuất hiện trong những điều kiện rất hẹp.

Đây là điểm đáng suy ngẫm. Lỗi phần mềm không xuất hiện trong quá trình thử nghiệm, cũng không xuất hiện trong các vòng chạy ra vị trí xuất phát. Nó chỉ bộc lộ khi hội đủ bốn điều kiện cùng lúc, một dạng lỗi ẩn phụ thuộc hoàn cảnh, điển hình của những hệ thống lai phức tạp.

Tombazis cũng dùng một cách nói đáng chú ý: đôi khi có những thứ lọt qua lưới an toàn, người ta học được và làm tốt hơn ở lần sau. Đó là một cách phát ngôn mang tính thể chế, vừa nhận trách nhiệm, vừa hướng về phía trước, vừa tránh quy kết cho bất kỳ bên nào.

Nhưng đằng sau cách nói mềm mỏng đó là một câu hỏi khó. Nếu lịch thử nghiệm bị giới hạn bởi các quy định về chi phí, thì chính những quy định tiết kiệm chi phí ấy có thể đã tạo ra khoảng trống kỹ thuật này. Đây là sự đánh đổi giữa kiểm soát chi phí và bảo đảm độ tin cậy, một sự đánh đổi mà kỷ nguyên động cơ lai chưa giải xong.

Áp lực từ phía các tay đua

Sự cố ở Sepang nằm trong một chuỗi, chứ không đứng riêng lẻ. Theo ghi nhận, các tay đua đã tỏ ra không hài lòng ngay từ chặng đua mở màn, khi số lượng bộ phận điện tử tăng lên và yêu cầu quản lý năng lượng trở nên phức tạp hơn.

Lewis Hamilton, nhà vô địch bảy lần hiện khoác màu áo Ferrari, đã dùng một cách diễn đạt được giới truyền thông ghi lại như một câu nói đáng nhớ. Max Verstappen thì ví trải nghiệm này với một trò chơi lắp ráp. Những phát ngôn đó, dù mang tính cá nhân, lại cộng hưởng thành một tín hiệu chung: một bộ phận đáng kể các tay đua hàng đầu chưa chấp nhận được cách kỷ nguyên mới vận hành.

Khi hai nhà vô địch cùng lên tiếng theo hướng tiêu cực, áp lực danh tiếng đổ lên FIA tăng lên đáng kể. Việc FIA nhanh chóng công bố cam kết điều tra toàn diện nên được đọc như một động thái quản lý danh tiếng, nhằm kiểm soát câu chuyện trước khi nó vượt khỏi tầm kiểm soát.

Rủi ro còn để ngỏ

Rủi ro nghiêm trọng nhất đã được nhận diện: hiệu ứng concertina khiến các xe gần như dừng lại trong vòng khởi động. Đây là một tình huống suýt gây nguy hiểm, và chính vì thế nó nâng mức độ nghiêm trọng của cuộc điều tra.

Rủi ro thứ hai mang tính cấu trúc: một lỗi ẩn, phụ thuộc điều kiện, có thể tái xuất ở bất kỳ chặng đua ướt nào khác có cấu hình tương tự. Nếu phần mềm đã bị lọt lưới một lần vì thiếu thử nghiệm trên đường ướt, thì khả năng còn những lỗi tương tự chưa được phát hiện là hoàn toàn có thể.

Rủi ro thứ ba thuộc về danh tiếng của chính kỷ nguyên động cơ lai. Mỗi sự cố như thế này làm xói mòn niềm tin vào độ tin cậy của thế hệ xe mới, và niềm tin đó là tài sản quan trọng với cả FIA lẫn các nhà sản xuất.

Ghi chép từ những gì không lên hình

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các chặng đua của tôi, những sự cố như ở Sepang thường bị xử lý như một dòng tin ngắn rồi biến mất. Nhưng nếu chịu ngồi lại và ghi chép, người ta thấy một mẫu hình lặp lại: các hệ thống mới luôn thất bại ở những điểm giao nhau giữa nhiều điều kiện bất lợi, chứ hiếm khi thất bại ở điều kiện lý tưởng.

Bảng kết quả cuối tuần chỉ ghi người thắng. Nó không ghi rằng cả một đoàn xe đã suýt dừng lại. Nó không ghi rằng một lỗi phần mềm nằm im qua toàn bộ mùa đông thử nghiệm. Nó cũng không ghi rằng giới hạn chi phí có thể đã góp phần tạo ra lỗ hổng đó.

Có những bàn thua quan trọng hơn bàn thắng, nếu ai đó chịu ghi chép lại. Trong đua xe, cũng có những lần suýt dừng lại quan trọng hơn một lần về đích.

Điều đáng theo dõi

Kết quả cuộc điều tra của FIA sẽ là tín hiệu đầu tiên. Nếu nó dẫn tới thay đổi về quy trình thử nghiệm hoặc về cơ chế giám sát phần mềm, thì sự cố ở Sepang sẽ được ghi nhận như một cột mốc. Nếu nó chỉ dừng ở một bản vá phần mềm, thì vấn đề gốc vẫn còn nguyên.

Tiếp theo là câu hỏi về lịch thử nghiệm trong điều kiện ướt. Đây là thay đổi cụ thể nhất có thể giảm rủi ro tái diễn, và cũng là thay đổi tốn kém nhất về mặt chi phí.

Và cuối cùng là diễn biến tâm lý của các tay đua. Nếu sự không hài lòng kéo dài, áp lực lên bộ luật kỹ thuật của kỷ nguyên lai sẽ tiếp tục tăng.

Có một điều mà bảng kết quả chặng đua không phản ánh được. Verstappen thắng, nhưng cả đoàn xe đã suýt dừng lại trước khi cuộc đua bắt đầu. Những sự cố như thế không nằm trong bảng xếp hạng. Chúng nằm trong khoảng trống giữa điều được ghi lại và điều đã suýt xảy ra. Dữ liệu không biết nói dối, nhưng cũng không biết sợ. Tôi viết để lấp khoảng trống giữa hai điều đó.