Oli McBurnie và lời hứa sau năm năm vắng bóng ở đội tuyển Scotland

Ba giờ sáng ở Osaka, màn hình điện thoại sáng lên trong căn phòng trọ, và tôi đọc dòng tít của BBC Sport: một tiền đạo 30 tuổi của Hull City, Oli McBurnie, được gọi trở lại đội tuyển Scotland sau năm năm vắng mặt.

Cái tên không giữ tôi lại lâu. Chi tiết mở đầu bài báo mới là thứ khiến tôi đọc hết. McBurnie nói về hình xăm Scarface trên người mình, về Tony Montana, về một gã đàn ông trẻ từng nghĩ bản thân là nhân vật trong phim. Một cầu thủ 30 tuổi, ngồi trong trại huấn luyện ở La Manga, tự kể câu chuyện của mình bằng một trò đùa. Cái cách người ta mở cửa câu chuyện thường nói lên điều họ muốn khép lại.

Phía sau trò đùa ấy là năm năm. Năm năm không một lần khoác áo đội tuyển quốc gia, một khoảng trống mà chính bài báo gọi là dài và gây tranh cãi. Ở tuổi tôi, người ta không đếm danh hiệu; người ta đếm những đêm mà cả thành phố cùng thức. Nhưng với một tiền đạo, năm năm là cả một sự nghiệp quốc tế bị bỏ lại phía sau.

McBurnie năm nay 30 tuổi, đang khoác áo Hull City. Anh được triệu tập trở lại trong khuôn khổ một cửa sổ thi đấu Nations League, nơi Scotland có bốn trận gặp Slovenia hai lần, Thụy Sĩ và Bắc Macedonia. Người đưa ra quyết định là tân huấn luyện viên trưởng Sebastien Pocognoli, tên nhân sự này do BBC Sport nêu, và theo thói quen nghề nghiệp của tôi, nó vẫn cần được đối chiếu với thông báo chính thức từ liên đoàn trước khi trích dẫn lại.

Nations League là đấu trường chia tầng. Các đội cùng đẳng cấp bị nhốt vào một bảng, đá đi đá lại, thăng hạng hoặc xuống hạng sau mỗi chu kỳ. Với Scotland, đó là sân chơi mà mọi thử nghiệm đều có giá: một trận thua không làm sụp đổ nền bóng đá, nhưng nó bào mòn uy tín của người ngồi ghế huấn luyện.

Trong một đội hình quốc gia, suất tiền đạo là một cuộc chia phần. Danh sách chỉ có ngần ấy chỗ. Mỗi cái tên được gọi lên đồng nghĩa với một cái tên bị gạch xuống. Đó là phép cộng trừ mà không bài phỏng vấn nào nói ra, nhưng bất kỳ ai từng ngồi trong phòng họp báo cũng hiểu.

Bối cảnh của câu chuyện còn nằm ở chỗ khác: nó là một cuộc phỏng vấn có kiểm soát. Địa điểm là La Manga, khu tập huấn quen thuộc của bóng đá châu Âu, nơi các đội tuyển thường đóng quân trước giải. Kênh phát là BBC Sport Scotland. Những cuộc trả lời kiểu này không tự nhiên xuất hiện; chúng được sắp đặt trong khoảng thời gian mà cả cầu thủ lẫn liên đoàn đều thấy có lợi để hình ảnh được trả lại đúng chỗ. Nhịp đội bóng không nằm ở chân cầu thủ, mà ở nhịp đập chung của cả thành phố, và ở đây nhịp ấy đang được chỉnh lại từ phòng họp.

Cần nói thẳng: trong bài báo ấy không có một dòng nào về chiến thuật. Không sơ đồ, không mô tả vai trò, không chỉ số. Tín hiệu duy nhất đáng phân tích là hành động chọn người: một huấn luyện viên mới đảo ngược quyết định ruồng bỏ kéo dài năm năm của người tiền nhiệm.

Trong bóng đá, người ta gọi đó là hiệu ứng tân binh ở ghế huấn luyện. Khi một nhiệm kỳ mới mở ra, huấn luyện viên thường có xu hướng gọi lại những người từng bị gạt ra rìa. Lý do rất đơn giản: những cầu thủ ấy mang ơn, họ rẻ về mặt quản lý, và họ chấp nhận vai trò mà các ngôi sao lớn không chấp nhận. Một suất gọi lại như thế vừa là món quà, vừa là một khoản đầu tư chính trị. Nếu McBurnie đá tốt, huấn luyện viên thắng. Nếu không, chính ông là người bị hỏi.

Nhưng điểm đáng chú ý nhất của bài báo nằm ở chỗ khác, và nó kín đáo đến mức dễ bị bỏ qua. Tờ tít đặt ra một mức kỳ vọng rất cao, rằng Scotland đã bỏ lỡ điều gì đó ở McBurnie, trong khi chính nhân vật trung tâm lại hạ thấp nó bằng lời tự thú: anh nói mình đã không chơi đủ tốt khi khoác áo đội tuyển quốc gia. Đầu bài hứa hẹn một sự đền đáp; phần thân bài ghi lại một lời nhận lỗi. Khoảng cách giữa hai thứ đó chính là toàn bộ câu chuyện.

McBurnie nói thêm rằng khi lần cuối có mặt trong đội hình, anh vẫn còn là một đứa trẻ, và rằng anh đã không thể hiện được hình ảnh tốt nhất của mình, cả với tư cách cầu thủ lẫn con người. Ngôn ngữ ấy không phải ngôn ngữ của một người bị đối xử bất công. Nó là ngôn ngữ của một người đã tự nhìn lại và biết chính xác phần lỗi của mình nằm ở đâu.

Vậy bài học nằm ở đâu? Cuộc gọi trở lại này được xây trên sự thay đổi về thái độ nhiều hơn là trên dữ liệu chuyên môn, và điều đó khiến nó mong manh hơn vẻ ngoài của một bản tin vui. Một tiền đạo 30 tuổi chơi theo kiểu va đập, tranh chấp trên không, giữ bóng ở tuyến trên đang bước vào giai đoạn cuối của đường cong sự nghiệp. Những phẩm chất từng giúp anh nổi lên, gồm sức mạnh, sự lì lợm và khả năng chịu đòn, là những phẩm chất xuống dốc sớm nhất. Đội tuyển Scotland gọi anh về không phải vì anh là giải pháp chiến thuật cho một thế trận cụ thể, bởi không ai nói về thế trận đó. Họ gọi anh về vì anh đã trưởng thành.

Đây cũng là chỗ tôi muốn nói một điều khó nghe, theo cách mà những người làm nghề ở Nhật vẫn nói với nhau sau mỗi buổi họp báo. Một đội tuyển quốc gia phải gọi lại một cầu thủ 30 tuổi, người tự nhận đã từng thất bại ở cấp độ này, sau năm năm vắng mặt, là dấu hiệu cho thấy bài toán tiền đạo của họ chưa có lời giải ổn định. Nếu Scotland đã tìm được một trung phong đủ tầm, ở đúng độ chín, câu chuyện này sẽ không tồn tại. Việc tái xuất của McBurnie không lấp đầy khoảng trống ấy; nó chỉ che nó đi trong một cửa sổ thi đấu.

Tôi từng theo dõi một đội bóng ở J-League qua nhiều mùa. Sau mỗi trận, tôi đứng lại khu vực họp báo, ghi âm từng câu nói của huấn luyện viên và cả những tiếng thở dài trước khi ông mở lời. Thứ tôi học được không nằm trong bảng điểm. Một cầu thủ trở lại sau thời gian dài vắng mặt luôn mang theo hai thứ: động lực và nỗi sợ. Động lực thì ồn ào, còn nỗi sợ thì im lặng, và người ta chỉ phát hiện ra nỗi sợ ấy khi trận đấu bước sang phút 70 và đôi chân không còn nghe lời.

Cách giới truyền thông bên ngoài đọc câu chuyện này rất dễ đoán: một cầu thủ sa ngã, một huấn luyện viên rộng lượng, một cơ hội thứ hai. Nhưng cách đọc của người trong nghề lại khác. Dòng tít đặt kỳ vọng; bài phỏng vấn đặt phòng tuyến. Khi một cầu thủ lần đầu trả lời báo chí sau nhiều năm bị bỏ rơi, phát ngôn của anh ta mang tính phòng vệ tập thể. Nếu anh đá tốt, những lời này được đọc như sự trưởng thành. Nếu anh đá kém, chúng trở thành bằng chứng cho việc anh không nên được gọi.

Cũng cần đặt dấu hỏi về chữ gây tranh cãi mà bài báo dùng. Chữ ấy ám chỉ một rạn nứt đã xảy ra, có thể trong quan hệ với ban huấn luyện cũ, có thể trong cách ứng xử. Nó không hề gắn với một án phạt hay một vấn đề pháp lý nào. Nhưng rạn nứt về hình ảnh thì không biến mất; nó chỉ ngủ. Một trận đấu dở ở Nations League đủ để đánh thức nó.

Điều tôi muốn nhấn mạnh: bốn trận đấu phía trước Scotland, gồm Slovenia hai lần, Thụy Sĩ và Bắc Macedonia, khá đa dạng về kiểu đối thủ. Nhưng đừng vội gán cho cuộc gọi lại này một ý nghĩa chiến thuật mà nó không có. Ở thời điểm bài báo ra đời, chưa có một phút bóng nào được đá. Mọi đánh giá nóng vội đều đang đếm bằng ký ức thay vì bằng dữ liệu.

Và nếu phải đưa ra một lời nhắc nghề nghiệp: tên huấn luyện viên trưởng của Scotland mà bài báo nhắc đến cần được kiểm chứng với nguồn chính thức trước khi được trích dẫn như một sự thật. Tôi vẫn thường dặn các bạn trẻ trong tòa soạn như vậy. Một cái tên sai làm hỏng cả bài, dù mọi con chữ còn lại đều đúng.

Đừng chấm điểm McBurnie bằng những gì anh kể ở La Manga. Hãy chờ xem anh được trao bao nhiêu phút trên sân, anh chơi ở đâu trong sơ đồ, và huấn luyện viên có tiếp tục gọi anh ở đợt tập trung sau hay không. Người ta không nhớ tỉ số, người ta nhớ vì sao mình không rời quán bar. Với một cầu thủ trở về sau năm năm, điều đáng nhớ sẽ không nằm ở dòng tít đầu tiên, mà ở lần thứ hai người ta gọi tên anh.