Võ thuật Việt Nam: Hợp đồng, bàn cân và nhịp thở thật của sàn đấu

6 giờ sáng ở một phòng tập nằm sâu trong con hẻm nhỏ của quận 3, Thành phố Hồ Chí Minh, tiếng dây nhảy quật xuống sàn gỗ đều như nhịp trống. Một võ sĩ hai mươi sáu tuổi, mồ hôi đã thấm ướt lưng áo từ trước khi mặt trời lên, bước lên chiếc bàn cân cũ đặt ở góc phòng. Anh nhìn con số, không nói gì, rồi bước xuống. Người huấn luyện lặng lẽ ghi vào cuốn sổ đã sờn mép. Không máy quay, không khán giả, không bảng điểm. Chỉ có con số trên bàn cân và quỹ thời gian còn lại trước đêm thi đấu. Ba tuần nữa, anh sẽ bước lên sàn trước hàng nghìn người. Công việc thật sự đã bắt đầu từ lúc này, trong căn phòng không ai nhìn thấy, nơi mọi thứ được quyết định bằng kỷ luật chứ không bằng tiếng hò reo.

Tôi đã ngồi ở nhiều phòng tập như thế, ở nhiều quốc gia, và tôi học được một điều: thứ quyết định kết quả trên sàn đấu hiếm khi là thứ được phát trên truyền hình.

Võ thuật Việt Nam trong khoảng năm năm trở lại đây đã bước sang một chương khác. Quyền anh chuyên nghiệp có những đêm sự kiện tổ chức bài bản, có hệ thống đai châu lục, có các trận đấu được truyền trực tiếp. Mixed martial arts có LION Championship, sân chơi trong nước quy tụ võ sĩ từ nhiều tỉnh thành. Muay Thái và kickboxing có cộng đồng tập luyện dày ở cả Hà Nội lẫn Thành phố Hồ Chí Minh, với hàng trăm phòng tập sáng đèn mỗi tối. Những cái tên như Nguyễn Trần Duy Nhất hay Trương Đình Hoàng giúp công chúng quen dần với ý niệm rằng võ sĩ Việt Nam có thể đứng ngang hàng ở đấu trường khu vực.

Câu chuyện lớn hơn nằm ở phía sau những cái tên ấy. Một nền võ thuật chuyên nghiệp không được đo bằng số trận đấu tổ chức được, mà bằng chất lượng hệ thống đào tạo, độ minh bạch của hợp đồng, và khả năng nuôi sống võ sĩ bằng chính nghề của họ. Ở Việt Nam, ba yếu tố đó đang chuyển động với tốc độ khác nhau, và chính sự lệch nhịp ấy tạo ra phần lớn vấn đề mà giới trong nghề phải giải mỗi mùa giải.

Tôi theo dõi các đêm thi đấu ở Việt Nam đủ lâu để nhận ra một mẫu hình lặp lại. Võ sĩ thắng bằng những thứ mà khán giả ngồi trên khán đài không thể thấy: nhịp chân, khoảng cách, hơi thở, và khả năng giữ cái đầu lạnh khi phổi bắt đầu cháy.

Đối thủ khó nhất của một võ sĩ không phải là người đứng bên kia sàn, mà là bàn cân. Một võ sĩ cân nặng 70 kg trong sinh hoạt hằng ngày có thể phải xuống 61 kg cho hạng cân của mình. Khoảng cách ấy được xóa bằng nước, bằng muối, bằng những buổi chạy trong áo mưa, và bằng một tinh thần không ai đo được. Sau khi cân đạt, cơ thể bước vào giai đoạn bù nước trong vòng hai mươi tư giờ. Ai bù đúng thì đứng vững đến hiệp ba. Ai bù sai thì gục ở hiệp hai dù kỹ thuật tốt hơn. Phần lớn các đêm thi đấu ở Việt Nam được định đoạt ở đây, chứ không phải ở cú móc phải nào đó được phát lại mười lần trên mạng xã hội.

Điều thứ hai là góc sàn. Ở châu Âu hay Nhật Bản, một góc sàn chuyên nghiệp có huấn luyện viên chính, huấn luyện viên thể lực, người cắt vết thương, người lo trang thiết bị. Ở Việt Nam, một góc sàn thường chỉ có hai người, đôi khi một người. Vấn đề không nằm ở nhiệt huyết mà nằm ở cấu trúc: một góc sàn thiếu người sẽ không thể vừa đọc trận đấu, vừa tính điểm, vừa sửa kỹ thuật, vừa bù nước cho võ sĩ trong sáu mươi giây. Những gì truyền thông gọi là thua vì chiến thuật sai thường thực chất là thua vì góc sàn không kịp nhìn ra điều đang xảy ra trước mặt.

Về hợp đồng, đây là điểm ít được nói nhất. Một võ sĩ chuyên nghiệp Việt Nam thường ký hợp đồng theo trận, cộng thưởng thắng. Số trận thực tế trong một năm dao động từ hai đến bốn. Với mức ấy, thu nhập không đủ để sống, chưa nói đến chuyện tích lũy cho giai đoạn sau sự nghiệp. Nhiều võ sĩ vẫn phải dạy học ở phòng tập vào buổi tối, hoặc nhận thêm việc ngoài ngành. Một nền võ thuật chỉ trưởng thành khi võ sĩ hạng trung sống được bằng nghề, chứ không chỉ vài cái tên hàng đầu. Điều này giống hệt câu chuyện của bóng đá hay bất kỳ môn thể thao chuyên nghiệp nào: tiền không nằm ở trận đấu lớn nhất, tiền nằm ở tầng đáy của hệ thống.

Thứ ba là bạn tập. Một võ sĩ tiến bộ khi có người đủ giỏi để đánh vào mặt anh ta mỗi ngày. Ở Việt Nam, số võ sĩ đạt chuẩn ấy không nhiều, và họ tập trung ở một vài thành phố. Kết quả là các trại tập thường rơi vào tình trạng võ sĩ quen tay với chính đồng đội của mình. Trên sàn, sự quen tay ấy trở thành phản xạ sai.

Truyền thông và khán giả có một cách hiểu sai rất phổ biến về môn đối kháng. Họ đo giá trị của võ sĩ bằng những pha hạ gục đẹp mắt, bằng clip ba mươi giây lan truyền nhanh trên mạng. Từ đó, một võ sĩ có bốn chiến thắng bằng quyết định sau tám hiệp bị coi là nhàm chán, trong khi một võ sĩ thắng một lần bằng knockout bị gọi là hiện tượng. Cách đọc ấy đảo ngược hoàn toàn logic của môn thể thao này. Một pha knockout là kết quả của ba trăm buổi tập, còn một chiến thắng sau tám hiệp là bằng chứng của một hệ thống đào tạo hoàn chỉnh.

Cũng có một ngộ nhận khác, về cái gọi là tài năng. Khi một võ sĩ trẻ tỏa sáng, người ta gọi cậu ấy là hiện tượng. Tôi từng thấy những cậu bé mười lăm tuổi tập chung với người lớn, bị đánh ngã, đứng dậy, bị đánh ngã lần nữa. Trước khi trở thành cái gì đó, cậu ấy chỉ là một đứa trẻ học cách chịu đựng ánh mắt soi xét. Phần khó nhất của sự nghiệp không phải là trận đấu lớn nhất. Phần khó nhất là năm thứ tư, khi không ai nhớ tên mình.

Võ thuật Việt Nam đang ở đúng giai đoạn mà mọi nền võ thuật chuyên nghiệp đều phải đi qua: giai đoạn xây hạ tầng thay vì săn danh hiệu. Những thứ cần làm không hào nhoáng: quy chuẩn hợp đồng, chuẩn hóa bàn cân, đào tạo góc sàn, và trả tiền đủ sống cho tầng giữa. Khi truyền thông xôn xao, tài năng thật sự vẫn lặng lẽ đi trên sàn đấu. Câu hỏi cho những người làm nghề ở đây là một câu hỏi dài hạn: mười năm nữa, khi các võ sĩ của hôm nay giải nghệ, ai sẽ là người đứng ở góc sàn?