Ba nữ VĐV trụ lại cuối cùng ở Hardwick: đọc lại một "lần đầu tiên" không có thước đo

Đêm thứ Bảy đó tôi ngồi trước màn hình với một tờ giấy nháp và hai cây bút, chờ kết quả từ Hardwick Estate, Derbyshire, nước Anh. Không khán đài, không bảng điện tử cỡ lớn, không đường chạy được kẻ vạch theo chuẩn quốc tế. Chỉ có một vòng lặp dài 6,706 km và một tiếng đồng hồ. Cứ đúng mỗi giờ, còi rít lên, cả đoàn người lại bước ra chạy thêm một vòng. Ai không có mặt ở vạch xuất phát khi tiếng còi dứt thì hết chuyện. Cuối cùng, ba người trụ lại là ba phụ nữ. 141 người xuất phát, khoảng 30 nữ và 111 nam. Ban tổ chức Rasselbock Backyard Ultra nói với truyền thông địa phương rằng đây là lần đầu tiên một giải backyard ultra ở Anh có ba vị trí đứng đầu đều là nữ.

Tôi đọc câu đó ba lần. Không tên người. Không số vòng. Không tổng thời gian. Không quãng đường. Một chữ "lần đầu tiên" được tuyên bằng miệng, không kèm theo một thước đo nào. Với kẻ làm nghề đọc bản án cơ thể như tôi, đó là kiểu dữ liệu khiến ngón tay ngứa ngáy muốn mở lại hồ sơ.

Cần nói rõ thể thức trước, vì đây là thứ độc giả Việt Nam gần như chưa từng gặp trên bảng tin. Backyard ultra là một dòng chạy siêu dài có luật chơi gần với trò chơi sinh tồn hơn là một cuộc đua. Vòng lặp 4,167 dặm, tức 6,706 km. Mỗi giờ một vòng, khởi hành đúng giờ tròn. Chạy xong sớm thì được nghỉ ngơi, ăn uống, chợp mắt, băng bó, rồi quay lại vạch. Chạy không xong trong một tiếng thì bị loại. Người cuối cùng còn trụ lại được gọi là "last one standing", và theo đúng luật của thể thức này, chỉ duy nhất người đó được tính là hoàn thành. Tất cả những người còn lại, kể cả người về nhì sau bốn mươi mấy tiếng đồng hồ, đều bị ghi DNF.

Nếu duy trì đúng nhịp ấy suốt 24 giờ, người chạy chạm mốc 100 dặm, tức 160,9 km. Phần lớn các giải backyard ultra vượt xa con số đó, vì cuộc chơi chỉ dừng khi còn đúng một người đứng ở vạch xuất phát.

Địa điểm tổ chức cũng là một phần của câu chuyện. Hardwick Estate thuộc National Trust, gắn với Bess of Hardwick, nữ quý tộc thời Tudor được xem là một trong những người phụ nữ quyền lực nhất nước Anh thế kỷ 16. Matt Dillon, đại diện Hardwick Hall, phát biểu với truyền thông theo hướng nối liền hình ảnh người phụ nữ quyền lực của quá khứ với ba người phụ nữ trụ lại cuối cùng trên đường chạy hôm nay. Cách dựng ấy rất khéo. Nhưng với người đọc bản án cơ thể, nó cũng là dấu hiệu cho biết trọng tâm của bài báo nằm ở câu chuyện di sản nhiều hơn ở kết quả thi đấu.

Và đó là lý do tôi phải tự dựng lại bài toán bằng tay.

Tốc độ bắt buộc của thể thức này là 6,706 km trong một giờ, tương đương khoảng 8 phút 57 giây mỗi km. Nhìn vào đó, bất kỳ người chạy bộ phong trào nào ở Hà Nội cũng thấy quen: đây là nhịp chạy hội thoại, nhịp chạy mà người ta vẫn vừa chạy vừa nói chuyện được. Nút thắt của backyard ultra không nằm ở tốc độ, mà nằm ở tổng khối lượng va chạm mà cơ thể phải nuốt trọn. Nhịp chậm chỉ đổi hình dạng bản án, không xóa nó.

Tôi lấy sải chân trung bình khoảng một mét để làm phép tính. Mỗi vòng 6,706 km tương đương khoảng 6.700 bước chạm đất. Hai mươi bốn vòng là khoảng 160.000 bước. Bốn mươi vòng là khoảng 268.000 bước. Một marathon 42,195 km chỉ có khoảng 42.000 bước. Nghĩa là người trụ lại tới vòng thứ bốn mươi đã tích lũy số bước tương đương hơn sáu lần marathon, nhưng chạm đất ở cường độ thấp hơn nhiều. Đây là mật mã chấn thương của thể thức: hồ sơ bệnh lý chuyển từ nhóm cấp tính sang nhóm tích lũy do lặp lại.

Ở nhóm cấp tính quen thuộc của điền kinh tốc độ, tôi đọc các mã như ACL-07 cho dây chằng chéo trước, HAM-23 cho bắp đùi sau. Ở Hardwick, các mã phải đổi bộ. PF-11 là viêm cân gan bàn chân. MTSS-06 là hội chứng căng quá mức màng xương chày, tức đau ống chân. ACH-19 là viêm gân Achilles. HIP-08 là viêm gân cơ mào chậu và hội chứng dải chậu chày. Đây là những tổn thương đến không ồn ào, ký hợp đồng với cơ thể bằng hàng trăm nghìn cú chạm đất giống hệt nhau, mỗi cú chỉ hơn cú trước một chút.

Sải chân một mét cũng có nghĩa là tần số bước khoảng 160 đến 170 bước mỗi phút, cộng thêm quãng nghỉ ngắn sau mỗi vòng. Khung nghỉ đó là điểm dị thường của thể thức, vì cơ thể phải liên tục chuyển từ trạng thái chạy sang trạng thái hồi phục rồi quay lại, có khi tới ba chục lần trong một đêm. Sau giờ thứ hai mươi, thiếu ngủ bắt đầu ăn vào cảm nhận bản thể. Kiểm soát cổ chân đi xuống, phản xạ với địa hình xấu chậm lại, thời gian phản ứng với chướng ngại vật kéo dài. Từ đó mở ra nhóm chấn thương cấp tính thứ hai: lật cổ chân, vấp ngã, rách cơ đùi sau trong một bước bất chợt khi người chạy gần như đang mơ.

Tôi cũng phải nêu rõ giới hạn của mình. Tôi không tiên tri, tôi chỉ đọc được mật mã cơ thể đã viết từ trước, và ở đây nguồn tin không cho tôi thứ cần để tiên đoán bất cứ điều gì: không tên, không số vòng, không tổng thời gian. Mọi thứ tôi vừa dựng chỉ là khung lý thuyết của thể thức, không phải hồ sơ của ba con người cụ thể.

Có một phần khác trong thể thức mà tôi thấy ít được nhắc nhưng lại quyết định hơn cả thể lực: crew. Trong backyard ultra, người hỗ trợ là một bộ phận của hệ vận động, theo nghĩa chức năng. Họ lo nước, lo điện giải, thay tất, dán băng, giữ ấm, nhét thức ăn vào tay, và đôi khi đóng vai người canh gác để vận động viên không ngủ quên. Một vệ tinh hậu cần yếu đi đúng lúc sẽ kéo sập cả hệ thống, bất kể nền tảng chạy bộ tốt tới đâu. Nguồn tin không nói một chữ nào về crew. Nhưng ba người trụ đến cuối cùng gần như chắc chắn đã chạy với người bên cạnh.

Rồi đến phần khiến cả làng siêu dài Anh bàn luận. 141 người xuất phát, khoảng 30 nữ, chiếm khoảng 21% tổng số, phần còn lại là khoảng 111 nam, chiếm 79%. Vậy mà cả ba vị trí cuối cùng đều là nữ. Điểm đáng phân tích không nằm ở vị trí thứ nhất, hai, ba, mà nằm ở việc 21% lượng người tham gia lại chiếm 100% nhóm trụ lại lâu nhất. Đó là sự lệch pha giữa cơ cấu tham dự và kết quả thực thi, chứ chưa phải bằng chứng về sức mạnh nữ giới trong siêu dài.

Vẫn cần đọc cho đúng. Backyard ultra gần như luôn là giải mở, không chia hạng mục theo giới, nên khoảng cách giới ở đây bị thu hẹp bởi chính luật chơi. Khi nhịp chạy nằm dưới ngưỡng hiếu khí cá nhân, lợi thế về khối cơ và công suất đỉnh mất dần giá trị. Thứ còn lại là kỷ luật phân bổ nguồn lực, khả năng dung nạp mệt mỏi, kỹ năng quản lý giấc ngủ và chất lượng ghế nằm giữa hai vòng. Trên phương diện cơ sinh học, đó là sân chơi mà tốc độ không còn là trọng tài duy nhất. Không có nghĩa nam giới kém hơn. Chỉ có nghĩa thể thức này đặt câu hỏi khác.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu và các ca chấn thương của tôi, những bộ môn mà biến số quyết định nằm ở sức bền dung nạp chứ không ở công suất đỉnh luôn là nơi các dự báo đơn giản nhất bị đánh bại nhanh nhất. Hệ số xoay hông không bao giờ nói dối, chỉ có người cố tình đọc sai nó. Nhưng ở Hardwick, người ta thậm chí còn chưa đo được hệ số xoay hông.

Đó là chỗ tôi muốn dừng lại và nói thẳng điều khó nghe nhất về tiêu đề của câu chuyện này.

Chữ "lần đầu tiên" trong tiêu đề hoàn toàn do ban tổ chức cung cấp. Không có cơ quan quản lý nào xác nhận. Backyard ultra không có một liên đoàn toàn cầu thống nhất, không có hệ thống đăng ký kỷ lục, không có bảng tổng hợp thành tích bục thi đấu của các giải trong nước Anh mà công chúng có thể tra cứu. Nghĩa là tuyên bố ấy đứng trên lời kể của một bên tổ chức, không đứng trên một sổ đăng ký. Cách viết đúng là ghi rõ "theo ban tổ chức".

Chữ "podium" cũng cần được đọc bằng luật gốc. Trong thể thức này chỉ có một người hoàn thành. Vị trí thứ hai và thứ ba là quy ước cộng đồng để ghi nhận ba người trụ lại cuối, không phải hạng mục chính thức. Một độc giả phổ thông đọc tiêu đề có thể tưởng đây là cuộc đua ba vị trí thông thường. Nó không phải. Chấn thương là thứ duy nhất trên đường chạy không bao giờ chịu mặc cả, và ở đây đến con số cũng không chịu xuất hiện.

Rồi đến phần bị bỏ qua nhiều nhất: câu chuyện này có một tầng quảng bá di sản chạy song song. Bess of Hardwick chiếm một tỷ trọng chữ đáng kể trong bản tin gốc, còn ba vận động viên thì không có tên. Khi người kể chuyện chọn đặt tên cho một nữ quý tộc sống cách đây bốn thế kỷ và không đặt tên cho ba phụ nữ vừa chạy hàng chục giờ ngoài trời, người ta đang kể một câu chuyện khác với câu chuyện thể thao. Cần nói ngay: đây không phải cáo buộc. Đó là mô hình kinh doanh đang lên của các giải siêu dài phong trào, khi một khu di sản cho thuê mặt bằng, còn giải chạy mang về hình ảnh và khách tham quan. Tôi theo dõi mô hình này ở châu Á và thấy nó lan rất nhanh.

Và đây là phần tôi muốn để ngỏ, theo đúng tính khí của mình: nếu một sổ đăng ký backyard ultra cấp quốc gia của Anh được lập trong vài năm tới, tuyên bố của ban tổ chức Rasselbock sẽ có chỗ để đối chiếu. Nếu không có, mọi chữ "lần đầu tiên" trong làng siêu dài sẽ mãi nằm ở vùng xám giữa sự thật và giai thoại.

Điều tôi muốn độc giả mang theo không phải là một kết luận về sức mạnh của nữ giới trong chạy siêu dài. Một giải, một cuối tuần, một nhóm 30 người không đủ để nói bất cứ điều gì về dịch chuyển cấu trúc của cả một nền chạy bộ. Muốn nói được, phải chờ xem tỷ lệ nữ tham dự các giải backyard ultra kế tiếp có giữ được mức 21% hay không, và phải chờ xem có ai công bố tên cùng số vòng của ba người phụ nữ ấy. Một con số không đủ để tuyên án một nền thể thao, nhưng nó đủ để mở hồ sơ.

Tôi vẫn giữ tờ giấy nháp đêm đó. Trên đó chỉ có một dòng chữ: 21% tham dự, 100% trụ lại cuối. Ba tháng nữa, khi mùa giải đường dài châu Âu vào guồng, tôi sẽ lật lại trang ấy. Đến lúc đó, thứ tôi muốn biết không phải ba người phụ nữ ấy mạnh tới đâu, mà là có ai đủ kiên nhẫn ghi lại tên họ để lần sau tôi khỏi phải đọc bản án bằng trí tưởng tượng của chính mình.