Sepak takraw nữ Việt Nam vào chung kết Asiad 20: chiến thắng được mở bằng một lần thay người

Ở Nagoya, quả bóng mây rơi xuống sàn gỗ nghe khác hẳn một quả bóng chuyền. Nó không nảy lên. Nó nằm im, khẽ lăn một vòng rồi dừng, như thể chính nó cũng ngạc nhiên vì vừa bay qua lưới.

Tôi ngồi ở khu vực báo chí của nhà thi đấu. Hiệp một đang ở vạch 6-3 nghiêng về đôi nữ Hàn Quốc. Nguyễn Thị Khánh Ly bước ra khỏi sân, không có dấu hiệu chấn thương, không có vẻ đau đớn, chỉ một cái gật đầu rất nhanh về phía khu kỹ thuật. Hồng Liên vào thay. Mười hai điểm tiếp theo thuộc về Việt Nam, liên tiếp và không gián đoạn, và hiệp một khép lại ở 15-6.

Tôi đã ngồi đủ lâu trong nghề để biết rằng những khoảnh khắc quyết định của thể thao nữ hiếm khi được ghi lại đúng trọng lượng của chúng. Người ta nhớ tỉ số. Người ta ít khi nhớ ai là người bước vào sân khi đội nhà đang thua ba điểm ở một hiệp đấu chỉ dài 15 điểm. Quả bóng không khóc, nhưng người kể chuyện thì có.

BỐI CẢNH

Đại hội Thể thao châu Á lần thứ 20 diễn ra trên đất Aichi và Nagoya, thành phố tôi đang sống. Với một người làm bình luận bóng chuyền, ngồi xem sepak takraw là một trải nghiệm kỳ lạ: cùng một tấm lưới, cùng nhịp hò reo, nhưng toàn bộ cơ chế bên dưới tấm lưới đã khác. Bóng đan bằng mây hoặc nhựa tổng hợp, chạm bằng chân, đầu gối, ngực và đầu. Mỗi hiệp đến 15 điểm, thắng hai hiệp là thắng trận. Không có chuyền hai, không có libero, không có khối chắn bóng ba người. Có một người tung bóng cho đồng đội phát, và trên sân chỉ có hai người thay vì sáu.

Đội nữ Việt Nam bước vào giải với tư cách nhà vô địch thế giới ở nội dung đôi của cặp Nguyễn Thị Thu Trang và Nguyễn Thị Khánh Ly. Nhưng đường đi của họ không phẳng. Trận mở màn vòng bảng, họ thua Lào 1-2. Sau đó là hai trận thắng sạch trước Myanmar và Malaysia, cùng tỉ số 2-0. Một đội vô địch thế giới thua một đối thủ dưới cơ ở trận đầu tiên là dữ liệu đáng để dừng lại lâu hơn người ta thường dừng.

Bán kết gặp Hàn Quốc, trận đấu diễn ra buổi trưa cùng ngày với lượt trận cuối vòng bảng. Chung kết gặp Philippines được xếp lúc 7 giờ 40 phút sáng ngày 29 tháng 9. Đây là chi tiết mà rất ít bài bình luận nhắc tới: một đội hai người, chơi hai trận trong cùng một ngày, rồi đá trận quyết định vào khung giờ mà cơ thể con người chưa đạt đỉnh phản xạ. Trong khi đó, nội dung regu nam của Việt Nam dừng ở bán kết và nhận huy chương đồng. Sự chênh lệch ấy nói lên rằng sức mạnh của sepak takraw Việt Nam đang tập trung vào một mũi nhọn, không trải đều trên cả chương trình.

PHÂN TÍCH

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi, điều đáng nói nhất ở bán kết không nằm ở tỉ số 2-0, mà ở chỗ cả hai hiệp Việt Nam đều để đối thủ dẫn trước. Hiệp một: thua 1-4, rồi 3-6. Hiệp hai: thua 1-5, rồi 3-7. Đây không phải một lần lỡ nhịp. Đây là một mẫu hình lặp lại, và nó lặp lại hai lần trong cùng một trận.

Trong một hiệp đấu 15 điểm, bị dẫn bốn điểm chiếm gần một phần ba quãng đường. Ở bóng chuyền, mất bốn điểm đầu hiệp 25 là chuyện có thể sửa bằng một loạt phát bóng tốt. Ở đây, biên độ sai số bị nén lại, và mỗi điểm đầu hiệp có trọng lượng gần gấp rưỡi. Việc huấn luyện viên Nguyễn Thị Vui thay Khánh Ly bằng Hồng Liên ở vạch 3-6, chứ không phải ở vạch 6-10, là quyết định đọc được thế trận thay vì đọc bảng điểm.

Cần nói rõ điều này: trong môn đôi hai người, một sự thay đổi nhân sự không thay một vị trí trong vòng xoay, mà tái cấu trúc toàn bộ nhịp phối hợp. Người vào sân thay đổi ai đứng gần lưới, ai lùi sâu, ai nhận bóng ở nhịp một, và quan trọng nhất là nhịp tung bóng cho pha phát. Chuỗi 12 điểm liên tiếp của Việt Nam được mô tả trong các bản tin là bước ngoặt. Tôi đọc nó theo cách khác. Một chuỗi 12 điểm không phải là sự bùng nổ của tinh thần. Đó là kết quả của việc đối thủ không còn đoán được đường bóng thứ hai sẽ đi đâu.

Hồng Liên ghi những điểm kết thúc chính xác, và ở hiệp hai, khi tỉ số bị đẩy tới 13-13, cô lại là người giải quyết. Việt Nam thắng 15-13 và đi tiếp. Nhưng nếu đọc kỹ trình tự, sẽ thấy đội bóng này thắng bằng cách lật ngược thế trận, không phải bằng cách kiểm soát thế trận từ điểm đầu tiên. Hai cách thắng đó không cùng mức độ an toàn.

Một điểm nữa mà dữ liệu công khai không cho tôi trả lời. Toàn bộ các bản tin về trận này chỉ cung cấp tỉ số. Không có tỉ lệ dứt điểm thành công, không có số lỗi tự đánh hỏng, không có dữ liệu chạm bóng lần đầu. Nghĩa là mọi kết luận chiến thuật, kể cả kết luận của tôi, đều được dựng trên tường thuật chứ không trên thống kê thi đấu. Đây là đặc điểm chung của một môn thể thao còn mỏng hạ tầng truyền thông và dữ liệu — và nó ảnh hưởng trực tiếp tới chất lượng phản hồi dành cho chính huấn luyện viên.

GÓC NHÌN NGƯỢC CHIỀU

Trước chung kết, dư luận được dẫn dắt bằng một câu quen thuộc: theo các chuyên gia, cơ hội giành huy chương vàng là rất sáng, bởi Việt Nam từng áp đảo Philippines trong lịch sử đối đầu. Cách lập luận ấy trộn hai loại dữ liệu khác nhau vào một câu. Thành tích đối đầu trong quá khứ là dữ liệu lịch sử. Phong độ ở giải này là dữ liệu hiện tại. Trận thua Lào 1-2 ở vòng bảng thuộc loại thứ hai, và nó không biến mất chỉ vì loại thứ nhất đẹp hơn.

Tôi không đếm số trận. Tôi đếm những câu chuyện được phép lên sóng. Và câu chuyện đang bị bỏ qua ở đây là: một đội khởi đầu chậm hai lần trong cùng một trận bán kết sẽ phải trả giá vào lúc nào đó. Khung 7 giờ 40 phút sáng càng làm rủi ro ấy rõ hơn, bởi đó là thời điểm cơ thể cần nhiều thời gian khởi động hơn để đạt được độ chính xác của cổ chân và đầu gối — những bộ phận quyết định toàn bộ kỹ thuật của môn này.

Có một tầng sâu hơn. Thể thao nữ không cần ai giải cứu; nó cần ai đó chịu nhìn đủ lâu. Nếu chỉ nhìn, sẽ thấy một cặp vô địch thế giới gánh kỳ vọng huy chương vàng, một ghế dự bị có người biết vào sân và thay đổi trận đấu, và một trận chung kết được định vị như cơ hội gần như chắc chắn. Nhưng nhìn lâu hơn, sẽ thấy một chương trình chỉ có một mũi nhọn, một thói quen khởi đầu chậm chưa được sửa, và một nền dữ liệu không đủ dày để huấn luyện viên tự kiểm chứng quyết định của mình sau mỗi trận.

Tôi tưởng mình đang kể chuyện của họ, hóa ra họ đang kể chuyện của tôi. Hai mươi năm trước, tôi từng bình luận một trận bóng chuyền nữ và bị đồng nghiệp nhắc phải giữ bình tĩnh khi tôi khóc trên sóng. Người ta gọi đó là yếu đuối. Nhưng điều tôi học được từ chính những năm tháng ấy là: cảm xúc không thay được dữ liệu, và dữ liệu không thay được cảm xúc. Một nền thể thao nữ chỉ trưởng thành khi có đủ cả hai.

Ở tuổi 58, tôi không còn nhớ hết tỉ số các trận mình từng tường thuật. Tôi nhớ gương mặt người chạm bóng cuối cùng. Và gương mặt đáng nhớ nhất ở bán kết Asiad 20 không phải gương mặt của người ghi điểm quyết định, mà là gương mặt của người bước ra khỏi sân ở vạch 3-6 và ngồi xuống ghế, mắt vẫn dán vào lưới.

ĐIỀU ĐÁNG SUY NGẪM

Trận chung kết gặp Philippines lúc 7 giờ 40 phút sáng ngày 29 tháng 9 sẽ không trả lời câu hỏi Việt Nam có tài năng hay không. Câu hỏi đó đã được trả lời từ lâu, bằng một tấm huy chương vàng thế giới. Trận đấu ấy sẽ trả lời một câu hỏi khó hơn nhiều: liệu một đội bóng đã quen thắng bằng cách lật ngược thế cờ có thể học được cách dẫn trước từ điểm đầu tiên hay không. Nếu học được, huy chương vàng chỉ là hệ quả. Nếu chưa, họ vẫn sẽ có một trận chung kết đáng xem — và một bài học đáng nhớ hơn cả tấm huy chương.