WADA tăng cường xét nghiệm mẫu, nhưng tốc độ đang chậm lại trước thềm Bộ luật 2027

4 giờ 50 phút sáng, cầu Long Biên còn chìm trong sương. Tôi đứng ở lan can phía đông, máy ghi âm trong túi áo khoác, chờ Nguyễn Văn Lai chạy qua. Anh thường tập vào giờ này, khi thành phố chưa thức. Nhưng buổi sáng hôm đó, tôi không đến để hỏi về kỹ thuật vượt chướng ngại vật. Tôi đến để hỏi một điều đã giữ trong đầu suốt nhiều tuần: liệu anh có biết mình sẽ được gọi đi kiểm tra doping vào lúc nào không.

Lai cười. "Tôi không cần biết. Tôi chỉ cần biết mình sạch."

Đó là câu trả lời của một vận động viên. Nhưng khi đọc báo cáo thường niên 2026 của Cơ quan Phòng chống Doping Thế giới (WADA), tôi nhận ra câu hỏi của tôi và câu trả lời của Lai nằm ở hai phía của một hệ thống đang chịu áp lực chưa từng thấy. Có những cuộc đua không đo bằng đồng hồ, mà bằng khoảng lặng giữa hai nhịp thở.

WADA được thành lập năm 2026 với sự hậu thuẫn của Ủy ban Olympic Quốc tế (IOC) và các chính phủ, giữ vai trò điều phối quy tắc và tiêu chuẩn phòng chống doping trên toàn cầu. Báo cáo thường niên 2026 không nói về một môn thể thao cụ thể. Nó là báo cáo quản trị, tổng hợp dữ liệu xét nghiệm, tình hình tuân thủ của các tổ chức phòng chống doping quốc gia, tình hình tài chính và tiến độ triển khai Bộ luật Phòng chống Doping Thế giới 2027.

Đối với người hâm mộ bơi lội Việt Nam, tài liệu này có vẻ xa vời. Nhưng nó định hình trực tiếp điều kiện thi đấu của mọi vận động viên, từ một kình ngư trẻ ở Đà Nẵng đến một nhà vô địch Olympic tại Paris.

Báo cáo ghi nhận 297.965 xét nghiệm trong năm 2026, tăng từ 288.865 xét nghiệm năm 2026, tức thêm khoảng 9.100 mẫu. Đọc tiêu đề "WADA tăng cường xét nghiệm mẫu", người ta dễ hình dung một đường cong đi lên đều đặn. Nhưng dữ liệu bên trong lại kể câu chuyện khác.

Tốc độ tăng trưởng đã chậm lại rõ rệt. Từ năm 2026 sang 2026, khối lượng xét nghiệm tăng 12,5 phần trăm. Nhưng từ 2026 sang 2026, mức tăng chỉ còn 3,2 phần trăm. Đây là một đường cong giảm tốc, không phải tăng tốc. Trong khi đó, tỷ lệ Kết quả Phân tích Bất lợi (AAF) — cách gọi chính thức của một kết quả xét nghiệm dương tính — gần như đứng yên trong ba năm: 0,77 phần trăm năm 2026, 0,80 phần trăm năm 2026 và 0,78 phần trăm năm 2026. Biên độ dao động chỉ khoảng 0,03 điểm phần trăm.

Đối với một người đã nhiều năm theo dõi các đợt kiểm tra tại các giải bơi lội khu vực, sự ổn định này mang hai ý nghĩa hoàn toàn trái ngược. Một mặt, nó có thể phản ánh tỷ lệ sử dụng doping thực tế đang ổn định ở mức dưới một phần trăm. Mặt khác, nó có thể phản ánh một hệ thống xét nghiệm đang mở rộng độ bao phủ nhưng chưa chạm tới những vùng tối thực sự. Bản thân dữ liệu không cho phép phân biệt hai khả năng này.

Tại sao điều đó lại quan trọng với bơi lội? Bởi vì bơi lội là môn thể thao đòi hỏi khối lượng xét nghiệm lớn, với nhiều cự ly, nhiều nội dung tiếp sức và lịch thi đấu dày đặc. Một hệ thống xét nghiệm chậm lại ở cấp độ toàn cầu sẽ lan xuống cấp quốc gia, và những quốc gia có nguồn lực hạn chế như Việt Nam thường là nơi cảm nhận sự suy giảm đầu tiên.

Điểm đáng chú ý thứ hai nằm ở tình hình tuân thủ. Báo cáo cho biết số lượng bất thường trung bình trong các cuộc kiểm toán tuân thủ đã giảm từ 25,5 xuống 20. Nhưng phép so sánh này chỉ dựa trên chín cuộc kiểm toán — một mẫu quá nhỏ để có thể coi là đại diện. Đáng lo hơn, số bất thường liên quan đến chính khâu xét nghiệm đã tăng 11 phần trăm so với năm trước, chiếm tới 45 phần trăm tổng số phát hiện, trong đó 23 phần trăm được xếp vào nhóm nghiêm trọng. Nói cách khác, bức tranh tổng thể trông tốt hơn, nhưng điểm yếu cốt lõi lại đang xấu đi.

Đó là một nghịch lý mà bất kỳ ai từng làm việc trong ngành thể thao đều nhận ra. Khi một tổ chức phòng chống doping quốc gia không đủ năng lực lấy mẫu, hậu quả không rơi xuống bàn giấy. Nó rơi xuống vai vận động viên. Một vận động viên bơi lội ở quốc gia không được kiểm tra đầy đủ sẽ không có ai bảo vệ thành tích sạch của mình bằng một hồ sơ sinh học đầy đủ. Và khi họ đột nhiên tỏa sáng ở đấu trường quốc tế, nghi ngờ sẽ tự động xuất hiện — dù họ có trong sạch đến đâu.

Tôi từng chứng kiến điều đó ở một góc độ khác. Năm 2026, tại sân vận động Bukit Jalil ở Kuala Lumpur, tôi lao xuống đường piste phỏng vấn Nguyễn Thị Huyền ngay sau khi cô giành huy chương vàng 400 mét rào với thành tích 56,14 giây, khi mồ hôi còn chưa kịp khô. Ba tuần sau, tôi lục lại kho dữ liệu cũ và phát hiện cô từng bị chấn thương nặng năm 2026, suýt giải nghệ. Huyền bước qua vạch đích, tôi bước qua ranh giới nghề báo. Nhưng đằng sau khoảnh khắc đó là một câu hỏi khác: nếu một vận động viên phải chứng minh sự trong sạch của mình mà không có đủ hồ sơ xét nghiệm, thì thành tích của họ có được bảo vệ thật sự không.

Cùng lúc, hệ thống tài chính của WADA đang lộ ra những vết nứt. Ngân sách bị hụt 8,3 triệu USD so với kế hoạch. Hoa Kỳ đóng thiếu 3,8 triệu USD, Nga nợ 3,9 triệu USD. Điểm sáng duy nhất là khoản thặng dư ròng 1,2 triệu USD. Sự đồng thời của hai bên — một bên là hụt ngân sách lớn, một bên là thặng dư nhỏ — gợi ý rằng tổ chức này đã cắt giảm chi phí mạnh tay hoặc trì hoãn đầu tư. Và khi một tổ chức phải cắt giảm chi tiêu, khoản đầu tư bị cắt thường không phải là truyền thông, mà là vận hành.

Với một người làm báo thể thao tại Việt Nam, điều này đặt ra một câu hỏi thực tế. Khi WADA chuyển hướng từ "xét nghiệm truyền thống là chính" sang "điều tra và phòng ngừa", các phòng thí nghiệm và tổ chức quốc gia ở những quốc gia nhỏ sẽ nhận được bao nhiêu nguồn lực? Báo cáo nêu hơn 250 chiến dịch điều tra, 88 phòng thí nghiệm bị giải thể, hơn 90 tấn chất bị thu giữ. Đây là những kết quả ấn tượng. Nhưng chúng đến từ điều tra nhắm vào các mạng lưới lớn, không đến từ việc tăng tần suất lấy mẫu tại một giải bơi thiếu niên ở Đông Nam Á.

WADA cũng đã thông qua Bộ luật Phòng chống Doping Thế giới 2027 tại Busan, Hàn Quốc. Bộ luật sẽ có hiệu lực từ ngày 1 tháng 1 năm 2027. Đây là một mốc thời gian cố định, có giá trị hoạch định rõ ràng cho mọi liên đoàn. Trước khi bộ luật mới có hiệu lực, giai đoạn 2026–2026 sẽ là một khoảng trống tuân thủ, khi các tổ chức quốc gia vẫn hành động theo thói quen cũ trong lúc chờ luật mới. Với các quốc gia đang phát triển, khoảng trống này đặc biệt nguy hiểm, bởi họ thường là những nơi chậm thích nghi nhất.

Điểm đáng chú ý thứ ba là quá trình tham vấn. WADA cùng Hội đồng Vận động viên đã tổ chức một cuộc tham vấn lấy vận động viên làm trung tâm, với sự tham gia của hơn 600 vận động viên và ủy ban đến từ hơn 60 quốc gia và hơn 70 môn thể thao. Đây là một nỗ lực xây dựng tính chính danh đáng ghi nhận. Nhưng báo cáo không cho biết liệu tiếng nói của vận động viên có thực sự thay đổi nội dung của Bộ luật hay không. Một cuộc tham vấn rộng mà không có kết quả đo lường được thì vẫn chỉ là một cuộc tham vấn.

Đây là lúc tôi muốn nói thẳng điều mà phần lớn các bài viết về WADA thường bỏ qua. Tiêu đề "WADA tăng cường xét nghiệm mẫu" không sai, nhưng nó che giấu sự thật quan trọng hơn: động lực tăng trưởng đang cạn dần, tỷ lệ phát hiện đứng yên, và điểm yếu nghiêm trọng nhất nằm ở chính khâu lấy mẫu — chứ không phải ở số lượng mẫu.

Trong 14 năm theo dõi thể thao, tôi học được rằng những cuộc khủng hoảng thật sự hiếm khi đến từ những cú sốc lớn. Chúng đến từ sự xói mòn âm thầm. Một hệ thống có thể công bố thêm 9.100 xét nghiệm mỗi năm và vẫn đang yếu đi, nếu những xét nghiệm đó không đến đúng nơi cần đến, vào đúng thời điểm cần thiết. Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các giải đấu của tôi, tôi tin rằng khoảng trống lớn nhất không phải là khoảng trống về số lượng, mà là khoảng trống về phân bổ.

Khi tôi hỏi Nguyễn Văn Lai rằng anh có lo lắng về việc bị kiểm tra không đầy đủ không, anh trả lời: "Điều tôi sợ không phải là bị kiểm tra. Mà là bị nghi ngờ mà không có gì để chứng minh." Trong im lặng, trái tim vận động viên đập to hơn cả tiếng hò reo.

Cách đặt vấn đề phổ biến — nhiều xét nghiệm hơn nghĩa là thể thao sạch hơn — là một cái bẫy tư duy. Nó giả định rằng vấn đề là số lượng, trong khi vấn đề thực sự là chất lượng và phân bổ. Một hệ thống làm 300.000 xét nghiệm nhưng bỏ sót những quốc gia yếu nhất sẽ kém hiệu quả hơn một hệ thống làm 200.000 xét nghiệm nhưng bao phủ đúng các điểm nóng. Đây là một kết luận phản trực giác, bởi nó đi ngược lại bản năng của truyền thông: chúng ta thường đo lường sự nghiêm túc bằng quy mô, chứ không bằng độ chính xác.

Và đây là điểm mù thứ hai: người ta thường coi WADA là cơ quan có quyền lực tuyệt đối. Trên thực tế, WADA không tự mình lấy mẫu. Nó đặt ra luật, kiểm toán, và điều phối — nhưng việc thực thi nằm trong tay các tổ chức phòng chống doping quốc gia và các liên đoàn. Khi Hoa Kỳ đóng thiếu 3,8 triệu USD và Nga nợ 3,9 triệu USD, câu hỏi không còn là về luật, mà là về ai trả tiền để thực thi luật đó. Một cơ quan đặt luật mà không kiểm soát được ngân sách thực thi thì quyền lực của nó phụ thuộc vào thiện chí của người khác.

Với bơi lội Việt Nam, hậu quả có thể đến theo những cách rất cụ thể. Nếu các quốc gia lớn ngừng đóng góp, WADA buộc phải ưu tiên những chiến dịch điều tra "năng suất cao" ở những nơi có mạng lưới doping rõ ràng, thay vì duy trì tần suất xét nghiệm đều đặn ở các môn ít rủi ro hơn như bơi lội. Điều này có nghĩa là một kình ngư Việt Nam có thể ít được kiểm tra ngoài cuộc thi hơn, chứ không phải nhiều hơn. Và trong thể thao, ít kiểm tra hơn không bao giờ là tin tốt cho người trong sạch.

Có một chi tiết nhỏ trong báo cáo mà tôi nghĩ nhiều người sẽ bỏ qua: tỷ lệ AAF, dù đứng yên, lại là chỉ số ổn định nhất trong toàn bộ tài liệu. Ba năm, ba giá trị gần như trùng nhau. Sự ổn định đó có giá trị riêng. Nó cho thấy hệ thống phát hiện đang hoạt động nhất quán, dù quy mô thay đổi. Đó là một nền tảng để so sánh về sau, không phải một tín hiệu đáng lo. Nhưng nó cũng đặt ra một câu hỏi khác: nếu tỷ lệ phát hiện không đổi trong khi khối lượng xét nghiệm tăng, thì liệu việc tăng khối lượng có thực sự mang lại nhiều phát hiện mới, hay chỉ là tăng số lần kiểm tra những người vốn đã sạch.

Khán đài trống năm 2026 dạy tôi rằng thể thao không bao giờ im lặng, chỉ đổi giọng. Điều tương tự đúng với hệ thống phòng chống doping. Nó không biến mất khi bị cắt ngân sách. Nó chỉ chuyển sang những hình thức kém hiệu quả hơn, kém bao phủ hơn, và kém công bằng hơn.

Tôi nghĩ về Nguyễn Văn Lai, người vẫn chạy lên cầu Long Biên lúc 5 giờ sáng mỗi ngày, không cần biết mình có được kiểm tra hay không. Sự trong sạch của anh ấy không phụ thuộc vào việc có ai đang nhìn hay không. Nhưng khả năng chứng minh sự trong sạch ấy thì phụ thuộc vào một hệ thống — và hệ thống đó đang cần được củng cố, không chỉ được mở rộng.

Khi Karsten Warholm phá kỷ lục 400 mét rào với 45,94 giây ở Tokyo mùa hè 2026, tôi đứng ở khán đài góc cua số ba và gần như hét toáng lên giữa hàng ghế báo chí. Thành tích đó chỉ có giá trị nếu nó tồn tại trong một hệ thống mà mọi vận động viên đều được đối xử bình đẳng. Vạch đích là nơi thành tích kết thúc. Nhưng cuộc đua giữ cho thành tích đó có ý nghĩa chỉ mới bắt đầu.

Bộ luật 2027 sẽ có hiệu lực vào ngày 1 tháng 1 năm 2027. Từ nay đến đó, câu hỏi lớn nhất không phải là WADA sẽ đặt ra thêm bao nhiêu quy tắc, mà là liệu các quốc gia có đủ nguồn lực để thực thi chúng hay không. Nếu câu trả lời là không, thì mọi cuộc thảo luận về tính công bằng của thể thao chỉ còn là lý thuyết.