Đường chuyền một và trục chiến thắng bị xem nhẹ của bóng chuyền Việt Nam

Ở đường chạy tiếp sức 4x100m, người chạy nhanh nhất không quyết định tấm huy chương. Khoảnh khắc quyết định nằm ở đoạn trao gậy — một cử động ngắn, xấu xí, gần như không ai bấm lại để xem lần thứ hai. Bóng chuyền có một khoảnh khắc y hệt, chỉ khác là nó lặp lại gần trăm lần mỗi trận: đường chuyền một.

Tôi nhớ một tối ở nhà thi đấu Nha Trang. Set 4, tỷ số 21-21. Đối phương giao bóng xoáy vào góc 1-6, libero lùi ba bước, bóng đập vào nửa cẳng tay rồi bay chếch về vòng 3 mét, cách lưới gần bốn mét. Setter phải chạy ngược, chuyền trong tư thế thân người đã đổ về phía trước. Pha tấn công sau đó chạm tay chắn rồi rơi ra ngoài. Khán đài thở dài. Không ai nhớ rằng lỗi nằm ở cú chạm bóng thứ nhất, và cũng không ai nhớ rằng chính cú chạm ấy đã khép lại set đấu.

Suốt mùa giải vừa rồi, tôi ghi chép theo một cách hơi cực đoan: mỗi lần đội nhà mất điểm, tôi đánh dấu xem điểm đó bắt đầu từ đâu. Sau hơn hai mươi trận ở giải vô địch quốc gia và các trận quốc tế tổ chức tại Việt Nam, một tỷ lệ khiến tôi phải dừng lại: gần sáu trên mười điểm thua của các đội bóng chuyền Việt Nam bắt nguồn từ đường chuyền một, hoặc từ tình huống phát sinh ngay sau nó.

Bóng chuyền Việt Nam đang ở một đoạn đường khác hẳn chính nó mười năm trước. Đội tuyển nữ lần đầu giành quyền dự vòng chung kết giải vô địch thế giới do Liên đoàn Bóng chuyền Thế giới (FIVB) tổ chức — cột mốc mà cả một thế hệ vận động viên phải chờ. Các giải khu vực như SEA V.League hay AVC Cup không còn là sân thử nghiệm; chúng đã thành nơi kiếm điểm xếp hạng và tiền thưởng. Ở trong nước, các đội nam và nữ thi đấu gần như quanh năm, cộng thêm hệ thống giải trẻ và các giải mời quốc tế.

Tiền cũng chảy vào nhanh hơn. Các câu lạc bộ chiêu mộ ngoại binh ở vị trí đối chuyền, ký hợp đồng theo từng chặng ngắn, và mọi thủ tục đều phải đi qua giấy chứng nhận chuyển nhượng quốc tế (ITC) do liên đoàn các nước xác nhận. Tôi có lần ngồi cà phê với người phụ trách chuyển nhượng của một câu lạc bộ, nghe anh kể về ba tuần chờ một chữ ký trong khi vận động viên đã đứng chờ ở sân bay. Thị trường chuyển nhượng không phải khoa học, nó là một ván poker của những cái tôi.

Nhưng tiền đổ vào một vị trí, còn thắng thua lại được định đoạt ở vị trí khác. Đó là chỗ tôi muốn dành phần lớn bài viết này.

Trong bóng chuyền Việt Nam, biến số có sức giải thích lớn nhất không phải chiều cao, cũng không phải số tiền trả cho một đối chuyền ngoại — mà là tỷ lệ đường chuyền một hoàn hảo.

Cách đo rất cụ thể. Một cú đỡ bóng được coi là hoàn hảo khi bóng đến đúng vị trí lý tưởng, cho phép setter chuyền được cả ba phương án: bóng nhanh giữa lưới, bóng cánh, và bóng sau lưng setter. Khi tỷ lệ này tụt, setter mất quyền chọn. Đội bóng rơi vào trạng thái mà giới chuyên môn gọi là tấn công ngoài hệ thống: bóng vẫn được đập, vẫn có tiếng vỗ tay, nhưng đó là một cú đánh bóng cao vào cánh trước một hàng chắn đôi đã chờ sẵn. Nó trông giống một pha tấn công bình thường. Thực chất nó là một tấm vé số.

Dữ liệu không bao giờ biết nói dối, nhưng nó giỏi lật mặt định kiến. Trong sổ theo dõi của tôi, một đội đạt tỷ lệ đường chuyền một hoàn hảo trên 55% thắng khoảng bảy trong mười set. Khi tỷ lệ đó rơi xuống dưới 40%, tương quan đảo chiều gần như chính xác. Ở giải vô địch quốc gia, khoảng cách giữa đội đứng đầu và đội đứng giữa bảng về tỷ lệ này thường chỉ vài phần trăm — nhưng vài phần trăm đó, nhân với hàng trăm pha bóng mỗi mùa, tạo ra toàn bộ khác biệt trên bảng xếp hạng.

Chỗ khó của đường chuyền một là nó không có khoảnh khắc hào quang. Bóng đến với tốc độ trên 80 km/h, xoáy, và người đỡ có khoảng nửa giây để quyết định: đứng yên, lùi, hay lao tới. Một libero giỏi không tạo ra điểm. Họ tạo ra điều kiện để người khác tạo ra điểm. Nguyễn Thị Kim Liên ở đội tuyển nữ là mẫu libero như vậy: cô di chuyển trước khi bóng rời tay người giao, đọc hướng xoáy thay vì đợi bóng, và đặt thân người đúng chỗ để cú đỡ không chỉ sống mà còn đẹp.

Phía sau đường chuyền một là bài toán hệ thống. Nhiều đội Việt Nam đỡ bóng bằng hai người cộng libero, một số đội dùng ba người. Số người ít hơn nghĩa là trách nhiệm lớn hơn, và mọi khe hở giữa hai người đỡ trở thành mục tiêu của những tay giao bóng xoáy. Các đội mạnh ở khu vực đã đọc rất nhanh: họ không giao vào libero, họ giao vào khe giữa libero và chủ công lùi. Đó là lý do vì sao trong nhiều trận, đội yếu hơn lại ghi được chuỗi điểm dài — bằng cách giao bóng vào đúng một người.

Đường chuyền một quyết định, và setter là người thu hoạch. Đoàn Thị Lâm Oanh thuộc nhóm setter có tốc độ ra tay nhanh, nhưng giá trị thật của cô nằm ở khả năng chuyền bóng trong tư thế xấu. Khi đội đỡ bóng tốt, mọi setter ở mức khá đều làm được việc. Khi đội đỡ bóng tệ, chỉ một vài người còn giữ được nhịp tấn công. Khoảng cách giữa hai loại setter đó thường không nằm ở kỹ thuật, mà ở việc họ đã chuẩn bị tình huống xấu từ trước hay chưa.

Ở hàng trước, các đội Việt Nam có thêm một công cụ ít được dùng đúng nhịp: nước thay người giữ ba mũi tấn công. Cách làm là rút chuyền hai và phụ công ở hàng trước ra, đưa chuyền hai dự bị cùng đối chuyền vào, để hàng trước vẫn còn ba người có thể đập. Nếu thực hiện đúng, đội giữ nguyên sức ép tấn công mà không mất nhịp chắn. Nếu thực hiện sai nhịp, đội tự phá vỡ cấu trúc phòng thủ của mình trong đúng vòng xoay quan trọng nhất.

Và đây là thứ đáng sợ hơn cả: vòng xoay bị kẹt. Có những vòng mà đội bóng mắc kẹt ở một cấu hình không thể tấn công — libero ở hàng trước, một chuyền hai không đập được, một phụ công đang lệch nhịp. Đối phương chỉ cần giao bóng ổn định và chắn đúng người, thế là bốn, năm điểm liên tiếp trôi đi. Một set bóng chuyền kéo dài khoảng 25 điểm. Mất năm điểm trong một vòng xoay nghĩa là gần như phải thắng phần còn lại một cách hoàn hảo.

Nhìn sang đội nam, câu chuyện lặp lại với ngôn ngữ khác. Nguyễn Ngọc Thuân và Từ Thanh Thuận là những tay đập có thể giải quyết bóng ngoài hệ thống, và chính vì thế họ thường phải giải quyết quá nhiều. Một đội có chủ công giỏi thường có xu hướng đỡ bóng cẩu thả hơn, vì ai cũng biết rằng kiểu gì cũng có người đập được. Đó là một cái bẫy tâm lý đẹp: năng lực cá nhân cao che đi lỗi hệ thống, cho đến trận gặp hàng chắn đủ cao.

Người hâm mộ ghét sự nhàm chán, nhưng ghét hơn khi bị chỉ ra rằng họ đang nhàm chán. Một pha đỡ bóng hoàn hảo, một cú chuyền một tay gọn gàng, một lần đọc hướng giao bóng đúng trước nửa giây — tất cả đều không tạo ra clip lan truyền. Cú đập xuyên chắn mới tạo ra clip. Vấn đề là cú đập đó chỉ tồn tại nhờ ba giây trước đó.

Góc nhìn phản trực giác nằm ở chỗ này: bóng chuyền Việt Nam không thiếu người đập bóng, mà thiếu người đỡ bóng và người chuyền bóng được đào tạo bài bản từ cấp trẻ. Các câu lạc bộ sẵn sàng trả tiền cho một đối chuyền ngoại có thể ghi 20 điểm mỗi trận, nhưng hiếm đội nào đầu tư tương xứng vào một chương trình đào tạo libero. Điều đó hợp lý về mặt truyền thông và sai về mặt toán học, bởi một đối chuyền ngoại ghi 20 điểm vẫn thua nếu đội đỡ bóng ở mức 38%.

Có một tầng nữa ít ai nhắc: hệ thống khiếu nại video. Bóng chuyền hiện đại đã có công nghệ xem lại tình huống, và nó chuyển tranh cãi từ sân sang màn hình. Những pha bóng chạm tay chắn vài milimét, những cú giao bóng được xử là trong hay ngoài, những lần chạm lưới mà mắt thường không thấy — tất cả giờ được quyết định bởi một người ngồi trong phòng kỹ thuật. Tranh cãi không biến mất. Nó chỉ đổi địa chỉ. Chức vô địch được in trên cúp, nhưng được khắc trên những tranh cãi để đời.

Và còn một nghịch lý về phong cách. Đội bóng đẹp mắt thường thua đội bóng nhàm chán. Đội nhàm chán đỡ bóng an toàn, chuyền bóng cao, đánh bóng vào những vùng ít rủi ro, và chờ đối phương tự đánh hỏng. Kiểu bóng chuyền đó không bán được vé, nhưng nó thắng. Ở một giải đấu dài, sai số thấp là một loại tài năng bị đánh giá thấp, đơn giản vì nó không thể hiện trên bảng thống kê điểm số.

Nếu phải chọn một chỗ để bỏ tiền vào bóng chuyền Việt Nam trong ba năm tới, tôi sẽ không chọn một đối chuyền ngoại. Tôi sẽ chọn một chương trình dạy trẻ em đỡ bóng đúng cách trong hai năm đầu tiên, và một hệ thống dữ liệu ghi lại từng đường chuyền một ở mọi giải quốc gia. Nghe nó xấu xí. Nhưng mọi tấm huy chương đều bắt đầu từ một cử động xấu xí mà không ai quay lại xem. Bạn có nhớ cú đỡ bóng quyết định trận đấu gần nhất mình đã xem không?