Từ Zaria đến nước Anh: Khi bóng bàn trở thành ký ức của một cộng đồng

Mùa thu nước Anh, tháng Mười, là tháng của những câu chuyện được kể lại. Ở Zaria, miền bắc Nigeria, có những đứa trẻ từng ghép mấy tấm ván giữa sân trường để làm bàn bóng bàn, xếp sách làm lưới, dùng nắp hộp làm vợt. Ở vùng Caribbean, có những người đàn ông từng trả tiền theo giờ để được đứng trước một chiếc bàn thật, bởi với họ, bàn bóng bàn là một thứ xa xỉ. Ở nước Anh, có những cậu bé da đen lần đầu chạm vào quả bóng nhựa trong một câu lạc bộ thanh niên địa phương, giữa những buổi chiều mưa dài và những hành lang tập thể. Ba mảnh ký ức ấy, đặt cạnh nhau, tạo thành một câu chuyện mà không bảng xếp hạng nào ghi lại.

Mùa thu này, một tổ chức cộng đồng ở nước Anh mang tên Over 50s Black Men Forum, viết tắt là O5BM, đã gửi đi một lời gọi. Họ tìm những người đàn ông da đen từ 50 tuổi trở lên, những người từng chơi bóng bàn ở Nigeria, ở vùng Caribbean hoặc ở chính nước Anh, để kể lại ký ức của mình. Dự án mang tên "Across the Table That Takes Me Back Home", tạm dịch là "Bên kia chiếc bàn đưa tôi về nhà". Lời gọi ấy được Table Tennis England, cơ quan quản lý bóng bàn quốc gia của Anh, đăng tải, và gắn với dịp Black History Month, Tháng Lịch sử Người Da đen.

Điều khiến tôi dừng lại ở lời gọi này không phải một kỷ lục, không phải một trận chung kết, cũng không phải một bản hợp đồng. Điều khiến tôi dừng lại là một câu hỏi rất nhỏ, gần như bị bỏ quên giữa những dòng thông báo: "Bạn đã dùng gì để làm bàn và vợt?"

Suốt chín năm gắn bó với bóng bàn, tôi quen với việc bắt đầu một ngày làm việc bằng những con số: tỉ lệ giao bóng thắng điểm, số pha bứt tốc trên sân, quãng đường di chuyển của một tiền vệ. Nhưng câu hỏi kia không cần con số. Nó chỉ cần một người chịu nhớ lại. Và trong một mùa giải mà các bảng xếp hạng vẫn quay đều, đôi khi chính những câu hỏi nhỏ như thế mới là thứ đáng được ghi lại.

Bối cảnh của một lời gọi

O5BM là một tổ chức cộng đồng, nơi những người đàn ông da đen trên 50 tuổi gặp nhau, trò chuyện và chơi bóng bàn. Trong dự án lần này, họ hợp tác với Table Tennis England để ghi lại lịch sử của môn bóng bàn trong cộng đồng người da đen tại Anh. Đây không phải một giải đấu, không phải một vòng loại, không phải một cuộc tuyển chọn vận động viên. Đây là một dự án di sản, thu thập ký ức, hình ảnh và dụng cụ, nhằm dựng nên một kho tư liệu về cách môn thể thao này đi vào đời sống của một nhóm người cụ thể.

Lời gọi được đưa ra vào đúng dịp Tháng Lịch sử Người Da đen. Ở nước Anh, tháng này rơi vào tháng Mười, khác với tháng Hai ở Mỹ. Việc chọn thời điểm ấy không phải ngẫu nhiên. Nó trùng với một cửa sổ chú ý của công chúng, và trùng với một chu kỳ tài trợ. Dự án đang chuẩn bị một đơn xin tài trợ gửi tới National Lottery Heritage Fund, quỹ tài trợ di sản của xổ số quốc gia Anh. Nói cách khác, tương lai của dự án phụ thuộc vào một quyết định tài trợ bên ngoài, chứ không phụ thuộc vào bất kỳ kết quả thi đấu nào.

Đầu mối liên hệ được nêu tên là Enitan Kane. Mọi đóng góp đều đi qua một đầu mối duy nhất. Những người tham gia có thể gửi vài câu kể lại ký ức của mình qua email, kèm theo ảnh, dụng cụ hoặc những vật kỷ niệm khác nếu họ muốn. Trước khi trích dẫn hoặc công bố bất cứ điều gì, dự án cam kết xin phép người đóng góp. Đây là một chi tiết nhỏ về mặt hành chính, nhưng lại là một tín hiệu quan trọng về cách xử lý ký ức cá nhân như một dạng dữ liệu cần được tôn trọng.

Các câu hỏi mà dự án đặt ra rất cụ thể. Bạn từng chơi bóng bàn ở đâu? Bạn chơi với ai? Bạn đã dùng gì để làm bàn và vợt? Bạn có kỷ niệm nào đáng nhớ? Và nếu bạn có ảnh, dụng cụ hay bất kỳ vật gì liên quan, bạn có sẵn lòng chia sẻ không? Những câu hỏi này không nhắm tới thành tích. Chúng nhắm tới trải nghiệm. Chúng không hỏi bạn đã thắng bao nhiêu trận, mà hỏi bạn đã từng đứng ở đâu, với ai, và bằng cách nào.

Ở Zaria, miền bắc Nigeria, ký ức thường gắn với những mặt bàn tạm bợ. Ở vùng Caribbean, ký ức thường gắn với những chiếc bàn phải trả tiền để dùng. Ở nước Anh, ký ức thường gắn với những câu lạc bộ thanh niên, nơi môn thể thao này là một trong số ít hoạt động mà một đứa trẻ có thể tiếp cận mà không cần nhiều tiền. Ba địa điểm, ba hoàn cảnh, nhưng cùng một môn thể thao. Dự án này muốn nối chúng lại thành một dòng chảy.

Bóng bàn sinh ra từ sự tạm bợ

Có một sự thật lịch sử mà tôi luôn thấy thú vị khi kể cho những người mới theo dõi môn này. Bóng bàn không ra đời trong một nhà thi đấu. Nó ra đời trên những chiếc bàn ăn ở nước Anh thời Victoria, vào cuối thế kỷ 19. Những người chơi đầu tiên dùng sách xếp lại làm lưới, dùng nắp hộp xì gà làm vợt, và dùng bất cứ quả bóng nhỏ nào họ có trong tay. Tên gọi "ping-pong" từng được đăng ký như một nhãn hiệu thương mại vào đầu thế kỷ 20. Nghĩa là, môn thể thao mà ngày nay gắn với những nhà thi đấu sáng đèn và những bảng điểm điện tử, lại bắt đầu bằng sự tạm bợ thuần túy.

Điều đó khiến tôi nhìn dự án của O5BM bằng một con mắt khác. Khi một người đàn ông ở Zaria kể rằng ông từng ghép ván làm bàn, ông đang lặp lại chính xác hành vi của những người Anh đầu tiên chơi môn này trên bàn ăn. Khi một người ở Caribbean kể rằng ông phải trả tiền theo giờ để được chơi, ông đang nói về một giai đoạn mà môn thể thao này đã trở thành hàng hóa, nhưng vẫn chưa trở thành phổ thông. Và khi một cậu bé ở nước Anh kể rằng cậu lần đầu chơi bóng bàn trong một câu lạc bộ thanh niên, cậu đang nói về cách môn thể thao này quay trở lại nơi nó sinh ra, nhưng qua một cánh cửa khác.

Dòng chảy ấy — từ bàn ăn ở Anh, qua các trường học và cộng đồng ở các thuộc địa cũ, rồi quay lại Anh cùng những người di cư — là một câu chuyện về sự lan tỏa. Nó cho thấy một môn thể thao không chỉ di chuyển theo các giải đấu quốc tế, mà còn di chuyển theo con người. Nó đi cùng những người rời quê hương, mang theo thói quen, ký ức và cả những chiếc vợt cũ.

Ký ức như một dạng dữ liệu

Trong nghề của tôi, ký ức cá nhân thường bị xếp sau số liệu. Một huấn luyện viên kể lại cảm giác trong một trận đấu có thể bị coi là màu mè, trong khi một bảng thống kê được coi là bằng chứng. Nhưng dự án của O5BM đảo ngược thứ tự ấy. Ở đây, ký ức chính là dữ liệu. Mỗi câu chuyện là một mảnh ghép, và cả một kho tư liệu chỉ có thể dựng lên từ những mảnh ghép ấy.

Điều này khiến tôi nghĩ tới một câu tôi vẫn thường nhắc: Con số không nói dối, nhưng chúng chỉ kể chuyện khi có người chịu nghe. Trong trường hợp này, người ta chọn nghe trước, rồi mới tìm cách ghi lại. Không có bảng điểm nào để đối chiếu một ký ức về một trận đấu trong sân trường ở Zaria. Không có hồ sơ nào xác nhận rằng một người đàn ông từng trả bao nhiêu tiền cho một giờ chơi bóng. Những điều ấy chỉ tồn tại trong trí nhớ, và giá trị của chúng nằm ở chỗ chúng là sự thật chủ quan của một con người cụ thể.

Đó cũng là lý do cam kết xin phép trước khi công bố trở nên quan trọng. Khi bạn biến ký ức của người khác thành tư liệu, bạn đang nắm giữ một thứ thuộc về họ. Việc xin phép không chỉ là thủ tục, mà là một cách thừa nhận rằng ký ức có chủ. Trong một dự án di sản, đây là dạng "quản trị" đúng đắn nhất.

Tiền, giấy phép và ký ức

Nhưng cũng cần nói thẳng về phần ít thơ mộng nhất của câu chuyện: tiền. Một dự án di sản không sống bằng cảm hứng. Nó sống bằng tài trợ. Việc dự án đang chờ một đơn xin tài trợ từ National Lottery Heritage Fund là một chi tiết có sức nặng. Nó có nghĩa là, dù lời gọi đã được gửi đi, dù những ký ức đã bắt đầu được thu thập, tương lai của toàn bộ dự án vẫn chưa được định đoạt.

Có một điều thú vị về cách những dự án như thế này vận hành. Khi bạn công khai tên quỹ tài trợ trước khi có quyết định, bạn vừa thể hiện sự tự tin về tính đủ điều kiện của mình, vừa tự đặt mình vào thế rủi ro về danh tiếng nếu đơn bị từ chối. Bạn cũng đang ngầm mời gọi cộng đồng đóng góp, bởi chính những đóng góp ấy có thể làm mạnh thêm hồ sơ xin tài trợ. Nói cách khác, lời gọi ký ức và đơn xin tiền không tách rời nhau. Chúng nuôi nhau.

Đây là một cơ chế mà tôi cho rằng các tổ chức thể thao cơ sở nên để ý. Trong nhiều năm, các dự án bóng bàn cộng đồng thường tìm tiền từ các quỹ phát triển thể thao. Nhưng một dự án gắn với di sản, ký ức và bản sắc lại có thể tìm tiền từ các quỹ văn hóa. Đó là một kênh khác, với tiêu chí khác, và với cách đánh giá khác. Việc đặt bóng bàn vào khung di sản văn hóa mở ra một cánh cửa mà khung thể thao thuần túy có thể không mở được.

Bên lề và trung tâm

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi, tôi nhận ra rằng giới truyền thông thể thao thường chỉ nhìn vào trung tâm. Chúng ta đưa tin về người vô địch, về người phá kỷ lục, về người ký hợp đồng lớn. Chúng ta hiếm khi đưa tin về một người đàn ông 60 tuổi ở một sảnh cộng đồng, người vừa kể lại rằng ông từng chơi bóng bàn bằng một mặt bàn đóng tạm. Nhưng nếu chỉ nhìn vào trung tâm, ta sẽ bỏ lỡ phần lớn câu chuyện.

Năm 2026, tôi bước vào một phòng họp báo sau trận đấu giữa hai câu lạc bộ lớn ở Bắc Kinh. Trong phòng có 19 phóng viên nam, và tôi là người phụ nữ duy nhất. Tôi mang theo một bảng thống kê về 47 pha chạy chỗ của một tiền vệ trung tâm. Một người đàn anh hỏi tôi có chắc mình hiểu chiến thuật không. Tôi không tranh cãi, chỉ đưa toàn bộ dữ liệu. Cuối tuần đó, bài phân tích của tôi được ba biên tập viên cấp cao chia sẻ. Phòng họp báo hôm ấy không có ghế dành cho tôi, nhưng tôi đã tự mang ghế đến.

Ký ức ấy khiến tôi hiểu vì sao dự án của O5BM quan trọng. Một người không có ghế trong câu chuyện chính thống vẫn có thể kể lại câu chuyện của mình, nếu có ai đó chịu ghi lại. Bóng bàn ở nước Anh, ở Nigeria, ở vùng Caribbean, không chỉ tồn tại trong các giải đấu quốc tế. Nó tồn tại trong những căn phòng mà không ai quay phim.

Năm 2026, tôi ngồi trên khán đài Luzhniki trong trận chung kết World Cup giữa Pháp và Croatia. Luka Modrić, ở tuổi 32, thực hiện 63 đường chuyền với tỉ lệ chính xác 91 phần trăm dù bị vây ba người. Pháp thắng 4-2. Nhưng bài tôi viết không nói về bàn thắng. Nó nói về việc Croatia kiểm soát tuyến giữa suốt hiệp một mà không chuyển hóa thành cơ hội. Tôi học được rằng chiến thuật nằm ở khoảng trống giữa các đường chuyền, không nằm ở sơ đồ in sẵn. Và cũng như thế, lịch sử của một môn thể thao nằm ở khoảng trống giữa những trận đấu lớn, nơi những người bình thường chơi bóng.

Năm 2026, khi đại dịch khiến 27 buổi phỏng vấn của tôi bị hoãn và các sân vận động đóng cửa, tôi rơi vào kiệt sức cảm xúc. Tôi ở một mình trong căn hộ tại Bắc Kinh, xem đi xem lại những băng ghi hình trống không. Cứu tôi là một cuộc gọi video với một huấn luyện viên bóng đá trẻ ở Vũ Hán, người đã giữ liên lạc với 14 cầu thủ suốt 63 ngày phong tỏa. Anh nói: "Chúng tôi không cần sân, chỉ cần bóng và một bức tường." Mùa hè trống rỗng dạy tôi rằng thể thao là nhịp tim của xã hội.

Câu nói ấy vang lên trong đầu tôi khi tôi đọc lời gọi của O5BM. Một người đàn ông ở Zaria ghép ván làm bàn. Một người ở Caribbean trả tiền theo giờ để chơi. Một cậu bé ở nước Anh chơi trong câu lạc bộ thanh niên. Không ai trong số họ cần một nhà thi đấu đạt chuẩn quốc tế. Họ chỉ cần một mặt phẳng, một quả bóng và một người chơi cùng.

Điều mà bảng xếp hạng không đo được

Trong thế giới bóng bàn đỉnh cao mà tôi thường đưa tin, mọi thứ đều có thể đo được. Tốc độ, độ xoáy, tỉ lệ thắng điểm ở những pha bóng quyết định, số lần bứt tốc. Nhưng có một nghịch lý mà tôi đã nhận ra từ lâu: những con số đẹp không phải lúc nào cũng phản ánh giá trị thật. Một cầu thủ có thể chạy rất nhiều mét mà không tạo ra cơ hội nào. Một vận động viên có thể đạt tỉ lệ chính xác cao trong những tình huống vô hại. Số liệu có thể được đóng gói thành chỉ số nỗ lực, trong khi thực tế lại phức tạp hơn thế.

Điều tương tự đúng với cách chúng ta đo lường sự phát triển của một môn thể thao. Chúng ta thường đo bằng số huy chương, số giải đấu, số người xem truyền hình. Chúng ta hiếm khi đo bằng số người đàn ông 60 tuổi vẫn còn chơi bóng mỗi tuần, bằng số câu lạc bộ cộng đồng còn mở cửa, bằng số ký ức còn được kể lại. Nhưng chính những thứ khó đo ấy mới quyết định một môn thể thao có sống được qua nhiều thế hệ hay không.

Điểm ngược đời

Ở đây có một điều ngược đời đáng suy nghĩ. Chúng ta thường tin rằng giá trị của một môn thể thao nằm ở đỉnh cao của nó — ở những vận động viên xuất sắc nhất, ở những giải đấu lớn nhất. Nhưng nếu nhìn kỹ vào dự án của O5BM, ta thấy điều ngược lại. Bóng bàn tồn tại lâu dài không phải nhờ những ngôi sao, mà nhờ những người chơi bình thường. Một môn thể thao có thể mất đi một vài ngôi sao và vẫn tiếp tục. Nhưng nếu nó mất đi những sảnh cộng đồng, những câu lạc bộ thanh niên, những mặt bàn tạm bợ ở sân trường, thì nó mất đi nền tảng.

Trong những năm gần đây, tôi thấy một xu hướng chuyên môn hóa ngày càng mạnh trong thể thao. Các vận động viên trẻ được đào tạo sớm hơn, chuyên biệt hơn, tập trung hơn. Điều đó tạo ra những đỉnh cao ấn tượng. Nhưng nó cũng tạo ra một khoảng cách giữa đỉnh cao và phần còn lại. Một môn thể thao chỉ được nuôi dưỡng ở đỉnh cao sẽ trở nên mong manh, bởi nó không có chỗ cho những người chơi vì niềm vui, vì ký ức, vì cộng đồng.

Dự án di sản này nhắc tôi rằng sự đa dạng không đối lập với chuyên sâu. Một nền bóng bàn khỏe mạnh cần cả hai. Nó cần những vận động viên hàng đầu để truyền cảm hứng, và nó cần những sảnh cộng đồng để duy trì dòng chảy. Khi chúng ta chỉ tập trung vào một đầu, chúng ta đang đánh cược vào một tương lai hẹp hơn thực tế.

Rủi ro nằm ở đâu

Nếu nhìn dự án này như một nhà phân tích, tôi thấy rủi ro lớn nhất không nằm ở khía cạnh đạo đức hay thể thao. Nó nằm ở khả năng thực thi. Một dự án phụ thuộc vào một đơn xin tài trợ đang chờ quyết định có thể dừng lại bất cứ lúc nào. Nếu đơn bị từ chối, những người đã đóng góp ký ức có thể cảm thấy hụt hẫng. Đây là một rủi ro ít được nói tới, nhưng có thật: ký ức đã được trao đi, mà câu chuyện thì chưa được kể.

Rủi ro thứ hai là số lượng đóng góp. Một lời gọi có thể được lan tỏa rộng, nhưng không đảm bảo rằng đủ người sẽ trả lời. Nếu phản hồi thấp, cả kho tư liệu lẫn hồ sơ xin tài trợ đều yếu đi. Rủi ro thứ ba, nhỏ hơn, là sự phụ thuộc vào một đầu mối duy nhất. Khi một dự án chỉ có một người điều phối, nó phụ thuộc vào sự hiện diện liên tục của người đó.

Ở phía ngược lại, có một tín hiệu tích cực rõ ràng: cam kết xin phép trước khi công bố. Trong các dự án khai thác ký ức cộng đồng, việc xử lý câu chuyện cá nhân một cách tôn trọng là điều kiện tiên quyết. Cam kết ấy cho thấy dự án hiểu rằng ký ức của người khác là thứ cần được chăm sóc, chứ không phải nguyên liệu thô để khai thác.

Những gì còn lại sau ánh kim loại

Trong nghề này, tôi đã chứng kiến nhiều chiếc cúp được trao đi. Tôi đã thấy những vận động viên đứng trên bục cao nhất, nâng chiếc cúp lên, và rồi vài năm sau, ánh hào quang ấy phai dần. Những tấm huy chương bị cất vào ngăn kéo. Những kỷ lục bị phá vỡ. Nhưng những câu chuyện thì ở lại. Cúp vàng rồi cũng phai, nhưng câu chuyện đằng sau ánh kim loại thì ở lại.

Dự án của O5BM đang cố gắng ghi lại chính những câu chuyện ấy. Không phải câu chuyện về người thắng, mà là câu chuyện về người chơi. Về những mặt bàn ghép tạm. Về những giờ chơi phải trả tiền. Về những câu lạc bộ thanh niên mở cửa cho những đứa trẻ không có nhiều lựa chọn. Đây là loại lịch sử thường bị bỏ qua, nhưng lại là loại lịch sử quyết định một môn thể thao có ý nghĩa gì với con người.

Khi tôi nhìn lại hành trình của chính mình — từ một người kiểm tra thông tin ở một tạp chí thể thao năm 2026, tới một người dẫn chương trình cho các giải đấu lớn từ năm 2026, tới một người ngồi giữa khán đài ở Luzhniki năm 2026 — tôi thấy rằng mỗi bước đi đều dạy tôi một điều giống nhau. Thể thao không chỉ là chuyện thắng thua. Nó là cách con người kể lại mình là ai.

Một người đàn ông ở Zaria kể rằng ông từng ghép ván làm bàn. Điều đó nói với chúng ta không chỉ về bóng bàn, mà về cả một thế hệ, một đất nước, một cách sống. Một người ở Caribbean kể rằng ông từng trả tiền theo giờ để chơi. Điều đó nói về sự khao khát được chơi, và về cái giá của nó. Một cậu bé ở nước Anh kể rằng cậu lần đầu chạm vào quả bóng trong một câu lạc bộ. Điều đó nói về việc tìm thấy một nơi thuộc về mình.

Một câu hỏi để mang theo

Tôi không biết đơn xin tài trợ của dự án sẽ được chấp thuận hay không. Tôi không biết sẽ có bao nhiêu người đàn ông gửi ký ức của mình. Tôi không biết kho tư liệu cuối cùng sẽ trông như thế nào. Nhưng tôi biết một điều: mỗi khi một môn thể thao chịu dừng lại để hỏi người chơi của mình đã trải qua điều gì, nó đang làm một việc mà các bảng xếp hạng không làm được.

Câu hỏi "Bạn đã dùng gì để làm bàn và vợt?" nghe có vẻ nhỏ bé. Nhưng đằng sau nó là cả một lịch sử di cư, một lịch sử của những người mang theo một trò chơi qua nhiều châu lục. Khi đèn sân khấu tắt, tôi vẫn nghe thấy câu hỏi của chính mình. Và có lẽ, trong một mùa giải mà mọi con số vẫn quay đều, chúng ta nên dành một chút thời gian để nghe những câu trả lời ấy.

Bóng bàn, ở tầng sâu nhất, là một môn thể thao của những mặt phẳng đơn giản và những câu chuyện phức tạp. Nó tồn tại nhờ những người chơi không nổi tiếng, ở những nơi không có máy quay. Nếu chúng ta muốn môn thể thao này tiếp tục sống, có lẽ chúng ta nên học cách lắng nghe họ trước khi họ không còn ở đây để kể lại.